Bilimsel Dergilerin Etki Değeri (Impact Factor) ve Q Çeyreklik Dilimleri 2026

Bu Rehberde Neler Var?

• Etki Faktörü (Impact Factor) Nedir ve Nasıl Hesaplanır?
• Impact Factor Sisteminin Kusurları ve Eleştiriler
• Q Çeyreklik Dilimleri (Quartiles): Adaleti Sağlayan Sistem
• Diğer Kritik Metrikler: h-index ve CiteScore
• Akademinin Karanlık Yüzü: Yağmacı (Predatory) Dergiler

Akademik dünyada çok acımasız ve net bir yazılı olmayan kural vardır: "Yayınla ya da yok ol" (Publish or perish). Ancak günümüz akademisinde sadece "yayınlamak" yeterli değildir; araştırmanızı nerede yayınladığınız, kariyerinizin gidişatını doğrudan belirler. Bir asistanın doçentliğe atanması, bir projenin milyonlarca liralık TÜBİTAK fonu alabilmesi veya bir araştırmacının uluslararası saygınlık kazanması, tamamen makalelerinin yayımlandığı dergilerin metrik gücüne bağlıdır.

Dünya üzerinde on binlerce bilimsel dergi bulunmaktadır. Ancak bu dergilerin prestijleri, okuyucu kitleleri ve bilimsel ciddiyetleri birbirinden çok farklıdır. Peki, iki farklı dergiyi masaya koyduğumuzda hangisinin daha kaliteli olduğunu nasıl anlarız? İşte bu sorunun cevabı, akademik yayıncılığın borsası sayılan Impact Factor (Etki Değeri) ve dergileri klasmanlara ayıran Q Çeyreklik Dilimlerinde (Quartiles) gizlidir.

Etki Faktörü (Impact Factor) Nedir ve Nasıl Hesaplanır?

Impact Factor kavramı, 1950'li yıllarda Eugene Garfield tarafından ortaya atılmış ve günümüzde Clarivate Analytics (eski adıyla Thomson Reuters) tarafından yönetilen Web of Science veri tabanının bel kemiği haline gelmiştir. Basitçe ifade etmek gerekirse Impact Factor, bir dergide yayımlanan makalelerin ortalama olarak ne kadar sık alıntılandığını (atıf aldığını) gösteren matematiksel bir orandır.

Bir derginin 2026 yılındaki Etki Faktörünü hesaplamak için geçmiş iki yıla (2024 ve 2025) bakılır. Formül şöyledir: Derginin 2024 ve 2025 yıllarında yayımladığı tüm makalelerin, 2026 yılı içinde dünya genelindeki diğer makalelerden aldığı toplam atıf sayısı bulunur. Bu sayı, derginin 2024 ve 2025 yıllarında yayımladığı toplam "atıf yapılabilir (citable)" makale sayısına bölünür.

Örneğin; X Dergisi 2024 ve 2025 yıllarında toplam 100 makale yayımlamış olsun. 2026 yılı boyunca dünyadaki diğer araştırmacılar, bu 100 makaleye toplam 450 kez atıf yapmış olsun. Bu durumda derginin Impact Factor değeri 450 / 100 = 4.500 olacaktır. Bu sayı ne kadar yüksekse, dergi teorik olarak o kadar prestijli ve etkilidir.

Impact Factor Sisteminin Kusurları ve Eleştiriler

Impact Factor akademik dünyanın en saygın metriği olsa da, mükemmel değildir. Sistemin en büyük kusuru, disiplinler arası karşılaştırma yapmaya uygun olmamasıdır. Örneğin; tıp ve moleküler biyoloji gibi alanlarda her ay binlerce yeni makale yayımlanır ve referans listeleri çok uzundur. Bu yüzden önde gelen tıp dergilerinin (örn: The Lancet) Impact Factor değeri 150'nin üzerine çıkabilir. Ancak saf matematik veya felsefe gibi daha yavaş ve dar ilerleyen disiplinlerde dünyanın en iyi dergisinin Impact Factor değeri sadece 2.5 olabilir. Eğer bir üniversite tıp profesörü ile matematik profesörünü sırf bu sayısal değere bakarak karşılaştırırsa, büyük bir akademik adaletsizlik yapmış olur.

Ayrıca, Impact Factor'ü manipüle etmeye çalışan bazı uyanık dergiler, araştırmacılardan makalelerini kabul etme şartı olarak "kendi dergilerindeki eski makalelere zorunlu atıf yapmalarını (self-citation)" isterler veya çok fazla atıf alacağını bildikleri "Derleme (Review)" makalelerine ağırlık verirler.

Q Çeyreklik Dilimleri (Quartiles): Adaleti Sağlayan Sistem

Impact Factor'ün disiplinler arası yarattığı haksızlığı gidermek için Q (Quartile) Çeyreklik Dilimleri sistemi geliştirilmiştir. Scopus (Elsevier) ve Web of Science gibi dev veri tabanları, dergileri kendi uzmanlık alanlarına (örn: Sadece Eğitim Psikolojisi dergileri) göre sıralar ve bu listeyi tam dört eşit parçaya böler.

• Q1 (First Quartile): Kendi alanındaki en iyi %25'lik dilime giren, dünyanın zirvesindeki elit dergilerdir. Burada bir makale yayımlatmak büyük bir akademik başarıdır.
• Q2 (Second Quartile): %25 ile %50 arasındaki dilimde yer alan, oldukça saygın ve güçlü dergilerdir.
• Q3 (Third Quartile): %50 ile %75 arasındaki dilimde yer alan orta seviye dergilerdir. Genellikle bölgesel veya yeni gelişen alanları kapsar.
• Q4 (Fourth Quartile): Son %25'lik dilimde yer alan dergilerdir. Yeni kurulan veya etki değeri nispeten düşük olan yayınları barındırır.

Q sistemi sayesinde tıp ile matematiği kıyaslamak zorunda kalmazsınız. Bir dergi kendi alanının Q1 dilimindeyse, etki değeri ister 150 olsun ister 2.5 olsun, o alanın "Şampiyonlar Ligi"nde kabul edilir.

Diğer Kritik Metrikler: h-index ve CiteScore

Akademik analizde Impact Factor yalnız değildir. Araştırmacının veya derginin verimliliğini ölçen başka parametreler de vardır:

• h-index: Hem dergiler hem de bilim insanları için kullanılır. Bir yazarın h-indeksi 15 ise, bu yazarın en az 15 atıf almış 15 farklı makalesi var demektir. Hem kaliteyi hem de üretkenliği aynı anda ölçen çok dengeli bir sistemdir.
• CiteScore: Scopus veri tabanının, Web of Science'ın Impact Factor'üne karşı geliştirdiği kendi metriğidir. Hesaplamasında 2 yıl yerine son 4 yılı baz alarak daha istikrarlı ve manipülasyonu daha zor bir tablo sunar.

Akademinin Karanlık Yüzü: Yağmacı (Predatory) Dergiler

Akademik yükselme kriterlerinin Q dilimlerine ve Impact Factor'e endekslenmesi, ne yazık ki "Yağmacı (Predatory) Dergiler" adı verilen devasa bir karaborsa sanayisini doğurmuştur. Bu sahte dergiler, yazarlardan "Hızlı yayın ücreti" (Article Processing Charge) adı altında binlerce dolar alır ve makaleleri hiçbir hakem (peer-review) süzgecinden geçirmeden birkaç gün içinde yayımlarlar.

Daha da tehlikelisi, bu yağmacı dergiler sitelerinde gururla "Impact Factor: 7.8" gibi devasa rakamlar sergilerler. Ancak bu rakamlar Thomson Reuters (JCR) tarafından verilmiş gerçek sayılar değildir. "Global Impact Factor" veya "Universal Impact Factor" gibi kulağa resmi gelen sahte şirketler kurup kendi dergilerine para karşılığı sahte metrikler atarlar. Bir akademisyenin makalesinin bu dergilerde yayımlanması, onun bilimsel kariyeri için doğrudan bir intihardır; zira uluslararası atamalarda yağmacı dergilerdeki yayınlar geçersiz sayıldığı gibi, etik soruşturmalara da konu olabilmektedir.

Özetle; bilimsel bir araştırma ne kadar devrimsel olursa olsun, kalitesi düşük veya sahte bir dergide yayımlandığında yok olmaya mahkumdur. Yüksek lisans ve doktora öğrencileri tezlerini makaleye çevirirken aceleci davranmamalı, gönderim yapacakları derginin mutlaka Web of Science (SSCI, SCI-E, AHCI) veya Scopus (Q1-Q4) endekslerinde yer aldığından emin olmalı ve dergi seçimlerini stratejik bir satranç hamlesi gibi titizlikle yapmalıdırlar.